Zarys historii Mszany Dolnej

Średniowiecze

Nie jest znana dokładna data założenia Mszany Dolnej, nie zachował się również oryginalny dokument lokacyjny. Wiadomo, że pierwsza wzmianka słowa “Mschena” pochodzi z 1254 r., jednak o samej Mszanie Dolnej pochodzą z okresu panowania króla Kazimierza Wielkiego (1365 r.) oraz z zapisków sądowych z końca XIV w. Dokument ten wspomina o starej Mszanie Dolnej oraz podaje imię sołtysa Ulmana, najpewniej zasadźcy miejscowości. Z dokumentu wynika, że Mszana Dolna stanowiła część tenuty nowotarskiej. Do kolejnych właścicieli należy zaliczyć m.in. Mikołaja i Przybka Braciejów oraz Ratołdów ze Skrzydlnej.

Na rozwój miejscowości wpłynęła m.in. akcja osadnicza cystersó oraz dogodne położenie Mszany Dolnej na skrzyżowaniu dolin rzek: Raby i Mszanki, które już w dawnych czasach warunkowało znaczenie miasta jako węzła zbiegających się tu szlaków handlowych. Sprzyjało jej również usytuowanie na ważnym trakcie handlowym Kraków–Węgry. W XVI w. i później wiodła tędy “droga królewska”, na której pobierano opłaty mostowe od koni i pojazdów. Szlakami tymi wożono: ołów, srebro, siarkę z Olkusza, sól z Wieliczki, a z Węgier przywożono suszone śliwy, wino, sukna i konie. Mszana Dolna i okoliczne wioski słynęły również z własnych wyrobów m.in. piwa, wódki i szkła.

Część zabudowań wokół kościoła wraz plebanią, karczmę, dawny “ratur” na środku rynku oraz m.in. szkołę wielu nazywa dziś tradycyjnie “Mieściskiem”.

Okres nowożytny

W 1524 r. dobra mszańskie przejmuje Jan Pieniążek, a potem przypadają one Annie Bylińskiej. Po rozpadzie w 1532 r. starostwa nowotarskiego na: starostwo nowotarskie, dzierżawę porębską i starostwo mszańskie (za czasów Rzeczypospolitej Szlacheckiej) Mszana Dolna wraz z okolicznymi wioskami stanowi tzw. starostwo niegrodowe. Z 1639 r. pochodzi ważny przywilej królewski dla Mszany Dolnej, nadający jej prawo na targ tygodniowy co niedzielę i na pięć jarmarków w ciągu roku. Przywilej ten był potwierdzany aż do rozbiorów, co świadczy o tradycji funkcjonowania miasteczka w Mszanie Dolnej, która była żywa jeszcze przez wiele wieków od jej założenia.

Mszana Dolna w całym okresie swojej historii stanowiła centrum dużej parafii. W XVII w., podczas potopu szwedzkiego, Mszana Dolna, będąca jak na te czasy znacznym grodem, została całkowicie spalona i zniszczona (w tym kościół parafialny).

Zabór austriacki

W całym okresie zaborów, ważną rolę odgrywał dwór. Po przejęciu przez Austriaków, pierwszymi właścicielami była rodzina hr. Wodzickich, która w 1798 r. nabyła je na drodze licytacji. Następnie dobra przeszły na własnośc Antoniego Juszczakiewicza. W lutym 1846 r. dwór w Mszanie Dolnej został napadnięty przez chłopów w trakcie tzw. rabacji galicyjskiej. Stosunki dwór–wieś uległy poprawie m.in. w związku z uwłaszczeniem ludności chłopskiej i zniesieniem pańszczyzny. W II połowie XIX w. dwór należał m.in. do zasłużonych rodzin Struszkiewiczów i Szujskich, następnie – do rodziny hr. Krasińskich.

Powstawały kolejne instytucje. Na przełomie lat 20. i 30. XIX w. otwarto niezwykle ważny szlak komunikacyjny, czyli tzw. trakt podkarpacki (obecnie droga krajowa nr 28). Wraz z nową szosą, na początku lat 30. XIX w. otwarto urząd pocztowy w Mszanie Dolnej, a w 1896 r. otwarto stację telegraficzną. Dużą zmianę przyniosła ustawa gminna z 1866 r., która regulowała kwestie samorządności w okresie autonomii galicyjskiej (w latach 1867–1868 utworzono powiat limanowski). Do zadań gminy należało m.in. utrzymanie szkoły i cmentarza. W 1883 r. utworzono Sąd Powiatowy w Mszanie Dolnej oraz nowy powiat sądowy, co bardzo podniosło znaczenie miejscowości. W 1889 r. utworzony został również Urząd Podatkowy. 

Wielkim impulsem rozwojowym było uruchomienie w 1884 r. przebiegającego przez Mszanę Dolną odcinka Galicyjskiej Kolei Transwersalnej. Gospodarcze centrum regionu przenosiło się odtąd w pobliże stacji kolejowej. Miejscowość stała się ważnym punktem obsługi przemysłu, importu węgla oraz eksportu płodów rolnych i produkcji przemysłowej. Dzięki kolei napłynął kapitał inwestycyjny – powstały m.in. fabryka konserw rybnych C. Warhanek (1890 r.) i tartak Michała Adera (1894 r.) z późniejszą filią fabryki mebli giętych.

W Mszanie Dolnej zamieszkiwała społeczność żydowska, która od 1876 r. miała swój własny okręg metrykalny, a od 1891 r. – gminę wyznaniową. W pobliżu Rynku znajdowała się synagoga, a przy obecnej ul. Zakopiańskiej – istniejący do dziś cmentarz żydowski.

Przed wybuchem I wojny światowej nastąpił rozwój budownictwa publicznego: w 1912 oddano do użytku nowy w 1913 r. ukończono nowy gmach Urzędu Gminnego, w którym do dziś mieści się urząd miasta Mszana Dolna, Składnica Kółek Rolniczych. Powstawały stowarzyszenia gospodarcze, m.in. Towarzystwo Zaliczkowe (1894 r.), Towarzystwo Kredytowe dla Handlu i Przemysłu (1908 r.) czy Spółka Oszczędności i Pożyczek (obecnie Bank Spółdzielczy w Mszanie Dolnej). W lipcu 1910 r. odbyła się huczna uroczystość z okazji 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem, której współorganizatorem było mszańskie gniazdo “Sokoła”.

W okresie zaborów, od 1772 do wybuchu I wojny światowej, ludność Mszany Dolnej wzrosła ponad czterokrotnie: od prawie 719 mieszkańców (1777 r.) do 3434 (1910 r.).

I wojna światowa

W grudniu 1914 r. armia rosyjska w marszu na zachód dotarła w okolice Limanowej, zmuszając po krwawych bojach wojska austro-węgierskie do odwrotu. Zwiadowcy rosyjscy dotarli wtedy w rejon Ćwilina i Czarnego Działu. Według relacji ówczesnych mieszkańców Mszana i Słomka były wtedy przedpolem walk. W dniach 2–12 grudnia 1914 r. W walkach z Rosjanami uczestniczyły także oddziały Legionów Polskich. Jeden z nich, dowodzony przez późniejszego marszałka, a wtedy oficera legionowego Edwarda Rydza-Śmigłego, stoczył zwycięską potyczkę z oddziałem kawalerii rosyjskiej w rejonie przełęczy “Chyszówki” koło Jurkowa. 

W latach I wojny światowej działały w Mszanie Dolnej powiatowe struktury Naczelnego Komitetu Narodowego. We wrześniu 1914 r. rozwiązano w Mszanie Dolnej Legion Wschodni. Istniał również szpital polowy, organizowano zbiórki na wdowy i sieroty po legionistach. W Mszanie Dolnej zbudowano cmentarz wojenny nr 363, na którym pochowano 32 żołnierzy w I wojny światowej oraz 5 żołnierzy poległych w II wojnie światowej.

Okres międzywojenny i II wojna światowa

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, nastąpił stopniowy rozwój regionu. Próbowano rozwijać drobny przemysł. Rozbudowano także sieć dróg, m.in. szosę z Krakowa do Zakopanego i drogę z Lubnia przez Mszanę Dolną do Nowego Sącza. Rozpoczęto stopniową elektryfikację regionu, a przed wybuchem II wojny światowej ponad 50 abonentów było podłączonych do sieci telefonicznej. W 1931 r. Mszana Dolna liczyła już ponad 3,6 tys. mieszkańców.

W okresie międzywojennym Izba Przemysłowo-Handlowa w Krakowie wystawiła ponad 300 kart na wykonywanie działalności gospodarczej. W przemyśle dominowały tartaki i handel drzewem. Pomimo ogólnego rozwoju gospodarczego, ówczesna wieś Mszana Dolna nie należała do bogatych. Panowało bezrobocie i wielu ludzi emigrowało za granicę w poszukiwaniu chleba. Sytuacja ulegała jednak stopniowej poprawie, głównie za sprawą wzrastającej atrakcyjności turystycznej tego regionu. W tym też okresie powstały pierwsze pensjonaty. Niestety dalszy rozwój został powstrzymany przez wybuch II wojny światowej.

II wojna światowa

Bezpośrednio po wybuchu wojny w Mszanie Dolnej próbowano zorganizować obronę przed hitlerowcami. Nastąpił jednak zmasowany atak niemieckiego lotnictwa i wojsk pancernych nacierających z kierunku Rabki, który zmusił oddziały Wojska Polskiego do odwrotu i uniemożliwił także obronę Mszany.

Trzeba podkreślić, że skuteczne wojskowe działania obronne podjęły wycofujące się od płd.- zach. oddziały polskie (na tzw. "Pańskim" i "Przymiarkach"). Przez całe trzy dni trwały walki polskiej jednostki zmotoryzowanej, tj. 10. Brygady Kawalerii Pancernej pod dowództwem płk Stanisława Maczka (słynnego później generała walczącego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie) z przeważającymi siłami niemieckimi. W wyniku tych walk Niemcy, pomimo znacznej przewagi, doznali ciężkich strat w ludziach i sprzęcie.

W walkach na tym terenie wsławił się również 24 pułk Ułanów WP, którego żołnierze spoczywają w tzw. “Mogile” w Kasinie Wielkiej.

Podczas okupacji w Mszanie Dolnej i okolicach działała silna partyzantka, wiążąca duże siły niemieckie na tych terenach. W latach 1939–45 Gorce stanowiły ognisko działalności partyzanckiej o wiele ważniejsze niż Tatry. Głównymi ostojami batalionów Armii Krajowej były właśnie okolice Mszany Dolnej. Podczas całej okupacji hitlerowskiej był tutaj prowadzony nasłuch radiowy. Wiadomości o rzeczywistej sytuacji na frontach przekazywane tą drogą z Londynu były rozpowszechniane w formie podziemnych gazetek.

Na terenie Mszany Dolnej prowadzono również tajne nauczanie. Kierowała nim Bronisława Szczepaniec. Pomimo stałego zagrożenia ze strony okupanta w akcji tej brało udział wielu mszańskich nauczycieli i w tym m.in. dr Sebastian Flizak, Julian Toliński oraz liczna grupa młodzieży. Okupacja niemiecka w Mszanie Dolnej i okolicznych miejscowościach pozostawiła krwawe ślady i wspomnienia. Tylko jednego dnia, 19 sierpnia 1942 r. gestapo rozstrzelało nad zapadliskiem koło dworu 968 osób pochodzenia żydowskiego. Obecnie miejsce to jest ogrodzone i znajduje się tam pamiątkowa tablica w języku hebrajskim i polskim. W wyniku terroru okupanta Mszana Dolna, którą przed wojną zamieszkiwało około 4 tys. mieszkańców, straciła w czasie okupacji 1108 mieszkańców. Fakt ten uwidoczniono na pomniku ofiar II wojny światowej w parku miejskim. Część ofiar została upamiętniona na pomniku-mogile w centrum cmentarza parafialnego.

W styczniu 1945 r. na płn.-wsch. i płn.-zach. krańcach Mszany Dolnej (rejon osiedli: “Wójty” i “Krupciówka”) toczyły się ciężkie walki z udziałem artylerii i czołgów, pomiędzy cofającymi się oddziałami niemieckimi i napierającymi od północy oddziałami rosyjskimi.    W wyniku tych walk w dniu 27 stycznia 1945 r. Mszana Dolna i jej okolice zostały wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej.

PRL i okres współczesny

1 lipca 1952 r. uzyskała ustrój miejski, ponadto jako nową dzielnicę przyłączono Słomkę – dotąd osobną miejscowość. W drugiej połowie XX w. w mieście postępował proces urbanizacji, z dużym rozmachem postępują przeobrażenia architektoniczne w budownictwie mieszkaniowym i komunikacyjnym. Postępował rozwój elektryfikacji, gazyfikacji, telefonizacji, kanalizacji, wybudowano sieć wodociągów, dokonano regulacji rzek  i potoków, a także widoczny jest znaczny rozwój szkolnictwa i oświaty.

W okresie PRL rozwinęły się duże zakłady przemysłowe, na czele z “Meblometem” i “Inco”. Zakłady szeroko dotowały sport, dzięki czemu. Pod koniec lat 70. XX w. istniała w mieście poważna infrastruktura sportowa, z której korzystały m.in. kluby KS “Maraton” i KS “Turbacz”.

W 1990 r. doszło do odnowienia samorządu w Polsce. W 1992 r. rozdzielono samorząd miasta i gminy Mszana Dolna. Od lat 90. XX w. postępowała modernizacja i stopniowy rozwój infrastruktury drogowej, edukacyjnej, kulturalnej i sanitarnej.

                                                                                                                                                                                                                opracowanie Michał Wójcik